Το ότι δύο πράγματα συμβαίνουν μαζί δεν αρκεί για να πούμε ότι το ένα προκαλεί το άλλο. Η συσχέτιση περιγράφει μια σχέση στα δεδομένα. Για την αιτιότητα χρειάζεται να εξεταστεί η κατεύθυνση της σχέσης, ο σχεδιασμός της έρευνας και το αν υπάρχουν άλλες εύλογες εξηγήσεις.
Ένα απλό παράδειγμα
Φαντάσου ένα υποθετικό δημοτικό αρχείο: τις ημέρες που αυξάνονται οι πωλήσεις παγωτού, αυξάνεται και η κίνηση στην παραλία. Δεν θα συμπεραίναμε ότι το παγωτό στέλνει τον κόσμο στη θάλασσα. Η ζέστη μπορεί να εξηγεί και τις δύο παρατηρήσεις. Αυτό το παράδειγμα δείχνει γιατί ένας τρίτος παράγοντας αξίζει να αναζητείται πριν γραφτεί μια αιτιώδης εξήγηση.
Στις ειδήσεις υγείας, μια σχέση μπορεί να ακούγεται εύλογη και παρ’ όλα αυτά να μην έχει αποδειχθεί. Η φράση «όσοι κάνουν Χ εμφανίζουν συχνότερα Υ» δεν περιγράφει απαραίτητα τι θα συμβεί αν κάποιος αρχίσει ή σταματήσει το Χ. Αυτή είναι διαφορετική ερευνητική ερώτηση.
Τι μπορεί να κρύβεται πίσω από τη σχέση;
Μια πιθανότητα είναι ο συγχυτικός παράγοντας: ένα χαρακτηριστικό που συνδέεται τόσο με τη συνήθεια που μελετάται όσο και με το αποτέλεσμα. Μια άλλη είναι η αντίστροφη κατεύθυνση. Ενδέχεται, δηλαδή, το αποτέλεσμα ή μια προηγούμενη κατάστασή του να επηρεάζει τη συμπεριφορά και όχι το αντίστροφο. Πρέπει επίσης να εξετάζονται η επιλογή του δείγματος και ο τρόπος μέτρησης.
Οι ερευνητές χρησιμοποιούν μεθόδους για να ελέγχουν τέτοιες εξηγήσεις, αλλά η φράση «έγινε προσαρμογή» δεν εξαφανίζει κάθε αβεβαιότητα. Χρειάζεται να ξέρουμε ποιοι παράγοντες μετρήθηκαν και ποιοι μπορεί να έμειναν εκτός. Οι περιορισμοί μιας μελέτης είναι χρήσιμο μέρος της ανάγνωσης.
Πώς ενισχύεται μια αιτιώδης εξήγηση;
Η χρονική σειρά έχει σημασία: η υποτιθέμενη αιτία πρέπει να προηγείται του αποτελέσματος. Οι ειδικοί συνεξετάζουν ακόμη τη συνέπεια με άλλες έρευνες, τις εναλλακτικές εξηγήσεις και τα κατάλληλα πειραματικά δεδομένα. Μια τυχαιοποιημένη σύγκριση μπορεί να βοηθήσει, όταν το ερώτημα επιτρέπει να γίνει τέτοια έρευνα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η παρατηρησιακή έρευνα είναι άχρηστη. Πολλά σημαντικά ερωτήματα δεν μπορούν να εξεταστούν με ένα εφικτό ή ηθικά αποδεκτό πείραμα. Σημαίνει ότι το συμπέρασμα πρέπει να στηρίζεται στη συνολική τεκμηρίωση, με γλώσσα ανάλογη των στοιχείων.
Ο μικρός έλεγχος του τίτλου
Αναζήτησε τι γράφουν οι ίδιοι οι ερευνητές: «συσχετίστηκε», «παρατηρήθηκε» ή «προκάλεσε»; Αν η είδηση χρησιμοποιεί δυνατότερο ρήμα, αξίζει δεύτερη ανάγνωση. Έλεγξε επίσης αν υπάρχει πραγματική ομάδα σύγκρισης, ποιοι συμμετείχαν και ποια εναλλακτική εξήγηση αναφέρεται. Το ζητούμενο δεν είναι να απομνημονεύσεις στατιστικούς όρους, αλλά να ξεχωρίζεις μια παρατήρηση από μια αποδεδειγμένη εξήγηση.
Πηγές
- National Library of Medicine — Causation
- National Cancer Institute — Randomization
- Cochrane Handbook, κεφάλαιο 8 — Κίνδυνος μεροληψίας
Το άρθρο αφορά την αξιολόγηση επιστημονικών ισχυρισμών.
